ਰਾਣਾ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “After Nations: The Making and Unmaking of a World Order” ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਬੁਨਿਆਦ ਰੀਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਇਸਾਈ ਧਰਮ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਧਾਰ ਐਨਲਾਈਟਨਮੈਂਟ ਲਿਬਰਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਧਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਸੀ।
ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਮੂਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ’ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੇਰਹਿਮ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਪਹਿਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਕਤੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।
ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕ੍ਰਮ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਖਤਮ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਟੈਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ “ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਗਰਿਕਤਾ”, “ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਕਰੰਸੀ” “ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਕਾਨੂੰਨ” ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਬਣਨਗੇ। ਪਰ ਲੇਖਕ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਯੂਟੋਪੀਆਈ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਹਨ। ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਟ੍ਰਾਂਸਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਲੀਟਿਕਲ ਇਕਾਈਆਂ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਜੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦਾ ਪਤਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਣ।
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਿੱਸਾ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਉਸ ਧਨ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੁੱਟਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਧਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਹੱਕ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਲਫੇਅਰ ਸਟੇਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸੀ। ਪਰ 1970 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਦਯੋਗ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਤੀਸਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਘਟ ਗਈ। ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਨ ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਐਲੀਟ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮਾਰਗਰੈਟ ਥੈਚਰ ਅਤੇ ਰੋਨਾਲਡ ਰੀਗਨ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਟੋਨੀ ਬਲੇਅਰ ਅਤੇ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਧੀ। ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਪੌਪੁਲਿਸਟ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਟਰੰਪ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।
ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬ੍ਰੈਟਨ ਵੁਡਜ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ NATO ਸੀ। ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ, ਚਿਲੀ ਅਤੇ ਕਿਊਬਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੀਅਤਨਾਮ, ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਯੁੱਧ ਲੜੇ ਗਏ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।
ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਚਰਮ ’ਤੇ ਸੀ, ਪਰ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੀਨ ਨੇ ਬੈਲਟ ਐਂਡ ਰੋਡ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ BRICS ਵਰਗੇ ਗਠਜੋੜ ਉਭਰੇ ਜੋ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ।
ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਪਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਟਰੰਪ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ “ਗੈਂਗਸਟਰਵਾਦ” ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗਾਜ਼ਾ ’ਤੇ ਇਸਰਾਈਲ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਇਸਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ “ਫੋਰੈਵਰ ਵਾਰ” ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ NATO ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਰਾਜ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਅੰਦਰੋਂ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਟਰੰਪ ਦੀ ਇਰਾਨ ਨੀਤੀ ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।